جليل عرفان منش
136
جغرافياى تاريخى هجرت امام رضا ( ع ) از مدينه تا مرو ( فارسي )
امام رضا عليه السّلام بعد از نيشابور به سمت طوس حركت كرد ، در طول مسير نيشابور به طوس گزارشهايى ثبت شده كه مىتوان مسير حضرت را به طوس تعيين كرد . قدمگاه امام رضا عليه السّلام احتمالا اوّلين منزل و يا توقفگاه در اين مسير به شمار مىرفته و همچنين رباط سعد كه بدرستى امروزه مكان و محل آن براى ما روشن نيست . علاوه بر اين دو منطقه ، مورّخان از « قرية الحمراء » ياد مىكنند كه به نظر مىرسد همان ده سرخ باشد و امروزه در جنوب مشهد واقع شده است و همچنين كوهسنگى نيز در مسير راه طوس قديم قرار داشته كه از اين مناطق در منابع ياد شده است . هنگامى كه حضرت وارد طوس شد در نوقان كه بخشى از طوس قديم به شمار مىآمد فرود آمد . در آنجا دهكدهاى به نام سناباد « برذعه » بود و حميد بن قحطبه در آن منزل داشت و بنابر دعوت و احتمالا اصرار او ، امام و همراهان وى در آن مكان مقام كردند . قبل از پرداختن به اين مناطق لازم است اطلاعاتى دربارهء شهر طوس و جغرافياى آن به دست آوريم . طوس شهر طوس در ده فرسخى نيشابور واقع شده و اصطخرى شهر قديمى طوس را مشتمل بر رادكان ، طابران ، بزدغور « 43 » و نوقان مىداند . شهر طابران و نوقان مهمتر و بزرگتر از دو شهر ديگر بودند « 44 » و بنابر گفتهء ياقوت حموى اين دو شهر هزار قريه و آبادى داشتند . « 45 » منابع تاريخى ، بانى اين شهر را طوس بن نوذر نوشتهاند و به گفتهء بلاذرى در فتوح البلدان و اعثم كوفى در الفتوح شهر طوس در عهد خليفهء سوم توسط عبد اللّه بن خازم و يزيد بن سالم با صلح گشوده شد . « 46 »
--> ( 43 ) - بزذغه هم آمده است . ( 44 ) - ياقوت حموى ، معجم البلدان ، 2 / 180 . ( 45 ) - اصطخرى ، مسالك الممالك ، ص 205 . ( 46 ) - بلاذرى ، فتوح البلدان ، ص 8 - 287 ؛ اعثم كوفى ، الفتوح ، ( چاپ بمبئى ) ، ص 85 .